Euclid uzay teleskobu 900 milyondan fazla galaksiyi görüntüledi!
Özet haber: Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Euclid uzay teleskobunun evreni haritalandırma görevinde elde ettiği ilk büyük veri arşivini yayımladı. Yaklaşık 13 aylık gözlemlerden oluşan 1,7 petabaytlık veri setinde 900 milyondan fazla galaksi, 60 milyonun üzerinde kuasar adayı ve yaklaşık 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayı bulunuyor.

Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Euclid uzay teleskobunun evreni haritalandırma görevinde elde ettiği ilk büyük veri arşivini yayımladı. Yaklaşık 13 aylık gözlemlerden oluşan 1,7 petabaytlık veri setinde 900 milyondan fazla galaksi, 60 milyonun üzerinde kuasar adayı ve yaklaşık 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayı bulunuyor. Euclid, evrenin karanlık madde ve karanlık enerjiyle bağlantılı yapısını araştırırken bugüne kadar hazırlanan en kapsamlı üç boyutlu evren haritalarından birinin temelini oluşturuyor.
Avrupa Uzay Ajansı’nın 12 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı DR1-Foundation adlı veri paketi, Euclid görevinde şimdiye kadar kamuoyuyla paylaşılan en büyük gözlem arşivi oldu. Toplam 1,7 milyon gigabayt veri içeren arşiv, Dünya’dan bakıldığında yaklaşık 9.500 dolunayın kapladığı büyüklüğe eşdeğer bir gökyüzü alanını kapsıyor. Görünür ve yakın kızılötesi ışıkta gerçekleştirilen geniş alan taraması, yaklaşık 1.900 derece karelik bir bölgeyi içeriyor.
Temmuz 2023’te Florida’dan fırlatılan Euclid, düzenli bilimsel gözlemlerine 14 Şubat 2024 tarihinde başladı. Teleskop, altı yıllık ana görevi boyunca gökyüzünün üçte birinden fazlasını inceleyecek. 2031 yılına kadar tamamlanması planlanan üç boyutlu harita, galaksilerin konumlarını ve aralarındaki uzaklıkları belirleyerek evrenin yaklaşık 10 milyar yıllık geçmişindeki değişimleri ortaya çıkaracak.
Yeni yayımlanan veriler, teleskobun görev boyunca tarayacağı toplam gökyüzü alanının henüz yüzde 14’ünü kapsıyor. Önceki veri yayımlarında yalnızca birkaç günlük gözlemler ve yaklaşık 60 derece karelik alan bulunurken yeni arşivde bir yılı aşkın sürede toplanan görüntüler, tayfsal ölçümler ve astronomik nesne katalogları yer alıyor.
Euclid yalnızca galaksilerin iki boyutlu görüntülerini elde etmiyor. Teleskop, galaksilerden gelen ışığı analiz ederek uzaklıklarının hesaplanmasına da olanak sağlıyor. Böylece bilim insanları, galaksilerin uzaydaki üç boyutlu dağılımını ve evrenin farklı dönemlerindeki konumlarını inceleyebiliyor.
Bu çalışmaların merkezinde kozmik ağ olarak adlandırılan büyük ölçekli yapı bulunuyor. Galaksiler, milyonlarca ışık yılı boyunca uzanan ipliksi yapılarda ve yoğun kümelerde bir araya geliyor. Bu yapıların arasında ise görece boş bölgeler bulunuyor. Kozmik ağın oluşumu ve zaman içerisindeki değişimi, karanlık madde ile karanlık enerjinin özelliklerinin araştırılmasında kullanılıyor.
Evrenin toplam madde ve enerji içeriğinin yaklaşık yüzde 5’ini yıldızlar, gezegenler, gaz ve diğer bildiğimiz maddeler oluşturuyor. Karanlık maddenin payı yaklaşık yüzde 27, karanlık enerjinin payı ise yüzde 68 olarak hesaplanıyor. Karanlık madde, galaksiler üzerindeki kütleçekimsel etkileriyle tespit ediliyor. Karanlık enerji ise evrenin genişlemesinin hızlanmasıyla ilişkilendiriliyor.
Karanlık madde ve karanlık enerji doğrudan ışıkla gözlemlenemiyor. Euclid, galaksilerin dağılımını, uzaklıklarını ve ışıklarındaki bozulmaları ölçerek bu iki bileşenin evrenin gelişimi üzerindeki etkilerini araştırıyor. Galaksi kümelerinin sayısı, boşlukların büyüklüğü ve kozmik ağın zamanla nasıl değiştiği, teleskobun topladığı veriler üzerinden inceleniyor.
Yeni veri arşivindeki önemli bulgulardan biri yaklaşık 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayının belirlenmesi oldu. Bu sayı, önceki 50 yılda tespit edilen güçlü kütleçekimsel merceklerin toplamını aşıyor. Üstelik söz konusu nesneler, aynı teleskop ve gözlem yöntemi kullanılarak belirlenen en büyük güçlü mercek adayı kataloğunu oluşturuyor.
Kütleçekimsel merceklenme, uzak bir galaksiden gelen ışığın Dünya’ya ulaşmadan önce ön plandaki büyük kütleli bir galaksinin veya başka bir kozmik yapının kütleçekiminden etkilenmesiyle oluşuyor. Işığın izlediği yol bükülüyor ve uzaktaki galaksinin görüntüsü büyüyebiliyor, uzayabiliyor veya halka biçiminde görülebiliyor.
Bu etki, yalnızca görülebilen yıldızların değil, galaksilerin çevresindeki karanlık maddenin de kütlesini incelemek için kullanılıyor. Işığın ne kadar büküldüğü ölçülerek mercek görevi gören galaksinin toplam kütlesi hakkında bilgi elde ediliyor. Böylece galaksilerin oluşumu ve milyarlarca yıl içerisindeki gelişimi araştırılabiliyor.
Euclid verilerinde aynı ön plan galaksisinin farklı uzaklıklardaki birden fazla galaksinin ışığını büktüğü birleşik mercek sistemleri de bulunuyor. Spiral galaksilerin oluşturduğu merceklenmeler ve kuasarların ışığının merceklenmesi gibi daha önce nadiren tespit edilen sistemler de yeni kataloğa dahil edildi. Adayların belirlenmesinde makine öğrenimi yöntemleri ve Space Warps projesine katılan gönüllülerin çalışmaları kullanıldı.
Euclid’in sağladığı görüntüler, geniş gökyüzü alanıyla yüksek çözünürlüğü bir araya getiriyor. Dünya üzerindeki teleskoplar atmosferin oluşturduğu görüntü bozulmalarından etkilenirken Hubble ve James Webb gibi uzay teleskopları çok daha küçük gökyüzü bölgelerinde ayrıntılı gözlemler gerçekleştiriyor. Euclid ise yüksek görüntü kalitesini geniş alan taramalarıyla birleştirerek nadir astronomik nesnelerin belirlenmesini sağlıyor.
Yayımlanan arşivde 60 milyondan fazla kuasar adayı da bulunuyor. Kuasarlar, uzak galaksilerin merkezlerindeki süper kütleli kara deliklerin çevresine toplanan maddenin oluşturduğu son derece parlak bölgelerden meydana geliyor. Kara deliklerin çevresindeki maddenin yoğun biçimde ısınması, bu galaksi çekirdeklerinin çok uzak mesafelerden gözlemlenmesine olanak tanıyor.
Euclid’in gözlemlediği kuasarlar arasında evrenin bugünkü yaşının yalnızca yüzde 5’ine ulaştığı dönemden gelen örnekler de yer alıyor. Bu nesnelerden yayılan ışık yaklaşık 13 milyar yıldır uzayda yolculuk yapıyor. Dolayısıyla teleskobun topladığı veriler, evrenin ilk dönemlerinde galaksilerin ve süper kütleli kara deliklerin nasıl geliştiğini incelemek için de kullanılıyor.
Veri paketinde 160 milyondan fazla astronomik kaynağa ait tayfsal ölçüm bulunuyor. Tayfölçüm yöntemiyle gök cisimlerinden gelen ışık farklı dalga boylarına ayrılıyor. Işık içerisindeki belirli izler, gözlemlenen nesnelerin kimyasal bileşimi ve uzaklığı hakkında bilgi veriyor. Euclid özellikle uzak galaksilerdeki yıldız oluşum bölgelerinden yayılan hidrojen-alfa ışığını inceleyerek galaksilerin uzaklıklarını belirlemek için veri topluyor.
Yeni görüntülerde galaksi kümeleri ve henüz oluşum aşamasındaki öncül galaksi kümeleri de inceleniyor. Euclid, bu yapıların uzaklıkları ve kütleleriyle ilgili ölçümler sağlarken kümelerdeki galaksiler arasında yayılan son derece sönük yıldız ışığını da görüntüledi. Bu ışık, galaksilerin geçmişte yaşadığı etkileşimler ve birleşmeler hakkında izler taşıyor.
Görüntülenen bölgeler arasında Dünya’dan yaklaşık 800 milyon ışık yılı uzaklıktaki Horologium Süperkümesi de bulunuyor. Otuzdan fazla galaksi kümesinden oluşan bu büyük yapı, Euclid’in geniş açılı gözlemlerinde ayrıntılı biçimde yer aldı. Teleskop ayrıca Abell 3128 galaksi kümesini, Messier 81 galaksi grubunu, NGC 1291 halka galaksisini ve başka birçok kozmik yapıyı görüntüledi.
ESA, DR1-Foundation paketindeki ham verileri, kalibre edilmiş görüntüleri, astronomik katalogları ve tayfsal ölçümleri Euclid Data Space platformu üzerinden erişime açtı. Veriler, astronomi araştırmacıları tarafından görüntülenebiliyor, işlenebiliyor ve farklı bilimsel çalışmalar için analiz edilebiliyor.
Euclid görevinde Avrupa ve Kuzey Amerika’dan çok sayıda araştırma kuruluşu yer alıyor. Toplam 2.000’den fazla bilim insanının katıldığı Euclid Konsorsiyumu, 300 araştırma kurumunu kapsıyor. Uzay teleskobunun geliştirilmesi ve işletilmesi ESA tarafından yürütülürken NASA da yakın kızılötesi gözlemlerde kullanılan NISP cihazının dedektörlerini sağladı.
Euclid’in ilk büyük veri yayımlaması, karanlık madde ve karanlık enerjinin özelliklerine ilişkin kapsamlı bilimsel sonuçları henüz içermiyor. Bu sonuçların ilk bölümü, 2027 yılının ortalarında yayımlanacak tam DR1 veri paketiyle paylaşılacak. Yeni pakette zayıf kütleçekimsel merceklenme ölçümleri, galaksilerin üç boyutlu dağılımı ve kozmik ağın yapısına ilişkin ek analizler de bulunacak.
1996 yılında Üsküdar’da doğan Mert Can Aka, sinema, bilim, teknoloji ve tarih alanlarına duyduğu ilgiyle şekillenen kariyerinde teknoloji editörlüğüne odaklandı. Öğrenmeyi ve bilgiyi aktarmayı merkeze alan Aka, farklı kurumlarda çeşitli görevler üstlendi. Bu süreçte MediaMarkt’ın MediaTrend Teknolojik Yaşam dergisini son sayısına kadar yöneterek dergicilik tarafında da deneyim kazandı. Bilgisayar Mühendisliği, Bilgisayar Programcılığı, Web Tasarım ve Kodlama ile birlikte Adalet ve İktisat alanlarında akademik geçmişe sahip olan Aka, bugün Technopat’ta Yazı İşleri Müdürü olarak görev yapıyor. Otomotivden yapay zekaya, donanımdan ev teknolojilerine uzanan geniş bir yelpazede ürettiği on bini aşkın içerik yüz milyonlarca okura ulaştı.
Kaynak: Technopat
