Fizik Kurallarının Sınırında Çalışan Bellek Geliştirildi!
Özet haber: Bilim insanları, veri depolama sırasında tüketilen enerjiyi fizik yasalarının izin verdiği teorik alt sınıra yaklaştıran yeni bir bellek teknolojisi geliştirdi. Süperiletken malzemelerden yararlanan deneysel sistem, tek bir bitlik işlemi Landauer sınırının yaklaşık beş katı enerjiyle gerçekleştirebilecek şekilde modellendi.

Bilim insanları, veri depolama sırasında tüketilen enerjiyi fizik yasalarının izin verdiği teorik alt sınıra yaklaştıran yeni bir bellek teknolojisi geliştirdi. Süperiletken malzemelerden yararlanan deneysel sistem, tek bir bitlik işlemi Landauer sınırının yaklaşık beş katı enerjiyle gerçekleştirebilecek şekilde modellendi. Geleneksel bilgisayarlara kıyasla bir milyon kattan fazla enerji tasarrufu sağlayabileceği belirtilen teknolojinin önünde ise eksi 269 derece çalışma sıcaklığı, işlem hızı ve veri saklama süresi gibi önemli engeller bulunuyor.
Kudüs İbrani Üniversitesi’nden araştırmacılar, bilgisayar belleklerinde enerji tüketimini azaltabilecek yeni bir yöntem geliştirdi. Nature Communications dergisinde 24 Eylül 2026 tarihinde yayımlanan çalışma, bilgilerin elektriksel yükler yerine süperiletken malzeme içerisinde oluşan mikroskobik manyetik girdaplarla saklanmasına dayanıyor. Araştırma ekibinde Nofar Fridman, Itai Keren ve Yonathan Anahory’nin de aralarında bulunduğu fizikçiler yer alıyor.
Bilgisayarlarda bir bitlik bilginin silinmesi, termodinamik yasaları gereği belirli miktarda enerjinin ısı olarak açığa çıkmasına neden oluyor. IBM fizikçisi Rolf Landauer, 1961 yılında bu işlemin teorik minimum enerji gereksinimini tanımladı. Landauer sınırı olarak bilinen bu değer, sıcaklığa bağlı olarak değişiyor ve oda sıcaklığında yaklaşık 2,9 zeptojoule seviyesine karşılık geliyor.
Bir zeptojoule, joule biriminin trilyonda birinin milyarda biri kadar enerjiye karşılık geliyor. Günümüzde kullanılan bilgisayar çiplerinin gerçek enerji tüketimi ise bu teorik sınırın oldukça üzerinde bulunuyor. Yeni araştırmada, tek bir süperiletken girdabın hareket ettirilmesiyle bit başına harcanan enerjinin Landauer sınırının yaklaşık beş katına kadar indirilebileceği hesaplandı.
Deneyde 55 nanometre kalınlığında niyobyumdan oluşan ince bir süperiletken film kullanıldı. Araştırmacılar, bu malzemeyi 10 mikrometre genişliğinde bir şerit şeklinde hazırladı ve 4,2 Kelvin, yani yaklaşık eksi 269 derece sıcaklığa kadar soğuttu. Malzeme içerisindeki manyetik akı girdapları, uygulanan elektrik akımı yardımıyla hareket ettirildi.
Süperiletken yapı içerisinde oluşan her girdap, çevresinde dolaşan elektrik akımıyla birlikte bir manyetik akı kuantumu taşıyor. Malzemenin yapısal düzensizlikleri, bu girdapların birbirine birkaç nanometre uzaklıktaki iki farklı konumda tutulmasına izin veriyor. Araştırmacılar, girdabın bulunduğu konumlardan birini sıfır, diğerini ise bir olarak tanımlayarak tek bitlik bellek mekanizmasını oluşturdu.
Girdapların hareketi, SQUID-on-tip adı verilen son derece hassas bir manyetik mikroskopla izlendi. İnce bir cam probun ucunda bulunan sensör, uygulanan alternatif elektrik akımına karşı girdapların verdiği manyetik tepkiyi ölçtü. Girdabın hareketiyle uygulanan kuvvet arasındaki faz farkı üzerinden her döngüde kaybedilen enerji hesaplandı.
Ancak Landauer sınırının beş katına ulaşan sonuç, doğrudan gerçekleştirilen bir veri silme işleminin ölçümünden elde edilmedi. Deney sırasında girdaplar sürekli değişen sinüzoidal bir akımla hareket ettirildi ve bu hareketin neden olduğu enerji kaybı incelendi. Gerçek bir silme işleminde, başlangıçtaki değeri bilinmeyen bitin belirli bir duruma getirilmesi gerekiyor. Araştırmacılar, deneysel ölçümlerden elde ettikleri verileri sayısal simülasyonlarda kullanarak bu işlemin enerji maliyetini tahmin etti.
Hesaplamalarda 150 kHz çalışma frekansı esas alındı. Bu frekans, her işlem için yaklaşık 6,7 mikrosaniyelik süreye karşılık geliyor. Araştırmanın yayımlanma sürecinde paylaşılan teknik değerlendirmelerde de beş katlık enerji tahmininin bu çalışma koşulları için geçerli olduğu belirtildi.
Araştırma ekibi, süperiletken girdaplarla oluşturulan bellek yapısının geleneksel bilgisayarlara kıyasla bir milyon kattan fazla enerji avantajı sağlayabileceğini açıkladı. Bununla birlikte söz konusu karşılaştırma, yalnızca bellek işlemi sırasında harcanan enerji üzerinden yapılıyor. Sistemi eksi 269 derecede tutmak için gereken soğutma enerjisi bu hesaplamaya dahil edilmiyor.
Süperiletkenliğin sürdürülebilmesi için gerekli kriyojenik soğutma sistemleri, çalışırken ayrıca elektrik tüketiyor. Bu nedenle deneyde bit başına elde edilen enerji değerleri, bütün sistemin elektrik şebekesinden çekeceği toplam gücü yansıtmıyor. Bir milyon katlık avantajın gerçek bir bilgisayar sisteminde korunup korunamayacağı henüz belirlenmiş değil.
Yeni bellek tasarımının karşılaştığı bir diğer sorun ise işlem hızı. Araştırmadaki enerji tüketimi hesaplamaları 150 kHz seviyesinde yapılırken süperiletken mantık devrelerinde on yılı aşkın süre önce 6 GHz saat frekansına ulaşılmıştı. İki sistem aynı işlevleri yerine getirmese de aralarındaki frekans farkı dikkat çekiyor. Landauer sınırına yaklaşmak için işlemlerin daha yavaş gerçekleştirilmesi gerekiyor ve işlem hızı yükseldikçe enerji kaybı da artabiliyor.
Belleğin verileri ne kadar süre koruyabildiği de araştırmada ele alındı. Deneysel gürültü ölçümleri, en düşük enerji tüketimini sağlayan iki konum arasında girdabın saniyede yaklaşık 3.000 ile 7.000 kez kendiliğinden geçiş yapabildiğini ortaya koydu. Bu koşullarda bitin aynı konumda kalma süresi ortalama olarak bir milisaniyenin altında bulunuyor.
Araştırmacılar, girdapların kendiliğinden yer değiştirme hızından çok daha yüksek frekanslarda çalışılması durumunda sistemin kullanılabileceğini belirtiyor. Ancak deneyde hem Landauer sınırına yakın enerji tüketimi sağlayan hem de bilgiyi uzun süre koruyabilen bir bellek hücresi henüz gösterilmedi. İşlem hızı artırıldığında enerji tüketiminin yükselmesi, düşük hızlarda ise kendiliğinden gerçekleşen konum değişimlerinin veri güvenilirliğini etkilemesi temel sorunlar arasında bulunuyor.
Çalışmanın bilimsel değerlendirme sürecinde de bazı teknik itirazlar gündeme geldi. Üç hakemden biri, araştırmacıların mekanik iş miktarını doğrudan ölçmediğini, kuvvet ve yer değiştirme değerlerini dolaylı yöntemlerle hesapladığını belirterek makalenin son sürümünün yayımlanmasına karşı çıktı. Hakem ayrıca girdabın belirli bir konumda sabit kalabildiğinin ve sıcaklık değiştiğinde kendiliğinden gerçekleşen geçişlerin beklendiği gibi değiştiğinin ek deneylerle gösterilmesini istedi.
Araştırma ekibi, mikroskobun tarama sırasında yaklaşık 20 nanometrelik konum kaymasına maruz kalabildiğini ve bunun statik konum ölçümlerini sınırladığını açıkladı. Sıcaklık değişimlerinin malzeme içerisindeki girdapları tutan yapıyı da değiştirdiği belirtildi. Diğer hakemlerden biri çalışmanın yayımlanmasını desteklerken bir diğeri, yöntemin pratik hızlarda veri silme işlemleri için sınırlı olduğunu değerlendirerek daha temkinli bir başlık kullanılmasını önerdi.
Manyetik girdaplarla veri depolama fikri daha önce de araştırılmıştı. Yeni çalışmada farklı olan nokta, tek bir süperiletken girdabın hareketi sırasında ortaya çıkan enerji kaybının incelenmesi ve bunun Landauer sınırıyla karşılaştırılması oldu. Araştırmacılar, bu yaklaşımın özellikle kriyojenik sıcaklıklarda çalışan kuantum bilgisayarlarının klasik veri depolama bileşenlerinde kullanılabileceğini belirtiyor.
Kuantum bilgisayarları halihazırda son derece düşük sıcaklıklarda çalışabildiğinden süperiletken belleklerin bu sistemlerle aynı soğutma altyapısını paylaşması mümkün olabilir. Araştırmada ayrıca girdap tabanlı yapıların topolojik kuantum hesaplama bileşenlerinde kullanılması olasılığına da yer verildi. Bununla birlikte çalışma henüz tek bitlik deneysel bir düzenekle sınırlı ve ticari ölçekte kullanılabilecek çok hücreli bir bellek çipi geliştirilmiş değil.
1996 yılında Üsküdar’da doğan Mert Can Aka, sinema, bilim, teknoloji ve tarih alanlarına duyduğu ilgiyle şekillenen kariyerinde teknoloji editörlüğüne odaklandı. Öğrenmeyi ve bilgiyi aktarmayı merkeze alan Aka, farklı kurumlarda çeşitli görevler üstlendi. Bu süreçte MediaMarkt’ın MediaTrend Teknolojik Yaşam dergisini son sayısına kadar yöneterek dergicilik tarafında da deneyim kazandı. Bilgisayar Mühendisliği, Bilgisayar Programcılığı, Web Tasarım ve Kodlama ile birlikte Adalet ve İktisat alanlarında akademik geçmişe sahip olan Aka, bugün Technopat’ta Yazı İşleri Müdürü olarak görev yapıyor. Otomotivden yapay zekaya, donanımdan ev teknolojilerine uzanan geniş bir yelpazede ürettiği on bini aşkın içerik yüz milyonlarca okura ulaştı.
Kaynak: Technopat


